Boeken in ballingschap

Stel dat je wordt verbannen naar een onbewoond eiland en je mag maar drie boeken meenemen. Wat zou je keuze zijn?

Net zoals je muzieksmaak verandert je favoriete lectuur in de loop der jaren. Hieronder mijn antwoorden vroeger en nu.

Vroeger:

Doctor Faustus – Thomas Mann
Het levensverhaal van de musicus Adrian Leverkühn verteld door zijn jeugdvriend Serenus Zeitblom. Over het genie van de kunstenaar, de bedreigingen van zijn psyche en de ‘moderne’ cultuur (vóór de Tweede Wereldoorlog) waarin grootsheid onder druk staat.

De steppewolf – Hermann Hesse
Hoofdpersoon Harry Haller ontmoet vele existentiële dilemma’s op zoek naar zichzelf en de absolute waarheid in een burgerlijk milieu vol klatergoud en bedrog.

The Book of Lights – Chaim Potok
Een jonge joodse rabijn gaat meteen na zijn studie zijn militaire dienstplicht vervullen bij de Amerikaanse troepen in Korea. In een wereld waarin Hiroshima en Nagasaki vers in het geheugen liggen, houden zijn belangstelling voor mystiek en zijn visioenen van licht en donker hem op de been.

Nu:

Shobogenzo – Eihei Dogen
Een verzameling leerredes van de Japanse zenmeester Dogen uit de dertiende eeuw die lezen alsof ze gisteren geschreven zijn. Bestaat uit verschillende delen, maar ik zou deel één meenemen.

Daarin staat namelijk ook de Hartsutra, die ik (historisch onjuist) wel eens een korte versie van de Tao-te-king heb genoemd. “Vorm is leegte en leegte vorm,” luidt één van de bekendste zinnen uit deze korte sutra die de kern van het zenboeddhisme tot uitdrukking brengt.

Zonder Hartsutra zou ik nooit naar een onbewoond eiland vertrekken, hoewel: ik draag de tekst allang van binnen met me mee.

The Diamond Sutra & The Sutra of Huineng
Twee teksten uit de begintijd van het zenboeddhisme, gebundeld in één deeltje (nee, ik smokkel niet).

Huineng was één van de ‘founding fathers’ van de chan-traditie in het China van rond 700. Hij zou tot inzicht gekomen zijn toen hij iemand in het openbaar passages uit de Diamant Sutra hoorde reciteren, een prachtige tekst vol met leerrijke paradoxen die je uit de ‘normale’ dimensie van het dagelijks leven halen: wanneer ben je nu eigenlijk wakker en wanneer niet?

Understanding Our Mind – Thich Nhat Hanh
Uitleg door de eigentijdse Vietnamese zenleraar Thich Nhat Hanh van de ‘boeddhistische psychologie’.

Niet een makkelijk boek. Het vat eeuwen van boeedhistische fenomenologie samen: wat neem je waar, wie neemt er waar? Behulpzaam wanneer je in meditatie je waarneming onderzoekt.

Het ‘opslagbewustzijn’ uit de boeddhistische psychologie vertoont overeenkomsten met het ‘individuele en collectieve onbewuste’ van Carl Gustav Jung. Voor hem waren oude boeddhistische teksten mede een bron van inspiratie.

Van vroeger naar nu: je ziet de verschillen en overeenkomsten. Van fictie naar studie, maar ‘zingeving’ blijft de rode draad, met een sterke focus op ‘het’ zenboedhhisme.

Let op de aanhalingstekens. Zenbeoefenaars houden eigenlijk niet van al die labels. Directe ervaring gaat boven de taal en het woord die daar altijd maar surrogaten voor zijn.

In die geest heeft de verschuiving van fictie naar studie ook plaatsgevonden: de lectuurkeuze van nu is vooral ondersteuning van de dagelijkse praktijk van (zoveel mogelijk) leven in aandacht.