Zen – algemeen

Inquire withinBij wijze van ouverture, om in de stemming te komen, niet een boek maar een plaatje, waaraan ik zelf de titel heb gegeven Wat is dit? Dit plaatje kreeg ik zonder bronvermelding van iemand toegestuurd. ‘Wat is dit?’ is een bekende koan (raadsel) waarop zenstudenten oefenen. Koans zetten je op het verkeerde been, een beetje zoals het kinderraadsel ‘Amsterdam die grote stad, met hoeveel letters spel je dat?’ – maar dan anders. Het plaatje is een koan op zichzelf die op een eigentijdse wijze een kerninzicht van zen tot uitdrukking brengt. Klik hier voor een grotere weergave met een nadere toelichting en mijn vertaling van het Engels.

Kapleau, Philip - The three pillars of zenThe Three Pillars of Zen door Philip Kapleau is van de algemene boeken over zen mijn grootste favoriet. Het is een soort Lonely Planet, alles wat je moet weten wanneer je de zenweg betreedt. Het boek bevat leerredes en brieven van zenmeesters, beschrijvingen van verlichtingservaringen, uitleg over meditatietechnieken en meer, zoals de beroemde tien plaatjes van de os (een soort stripverhaal over de zenweg – deze vind je of op ‘Wikipedia of in dit boek. De dialogen tussen meester en leerling in het kader van de koanstudie zijn werkelijke pareltjes op het gebied van de gespreksvoering. Persoonlijk vind ik dit boek meer geschikt voor mensen die al enige ervaring met zenmeditatie hebben dan voor echte beginners.

Watts, Alan - The way of zenThe Way of Zen door Alan Watts raad ik mensen wel eens aan die overwegen met zen te beginnen. Sommige zenbeoefenaars fronsen wel eens de werkbrauwen over dit boekje omdat Watts als een ‘buitenstaander’ geldt. Maar hij heeft zich terdege verdiept in de wereld van de Oost-Aziatische spiritualiteit en weet met zijn uiterst vaardige pen een treffende schets te geven van de manier waarop zen omgaat met paradoxen en de onvolkomenheden van de taal.

Suzuki, Shunryu - Zen mind, beginner's mindZen Mind, Beginner’s Mind door Shunryu Suzuki is eveneens een geschikte introductie voor wie zen nog niet uit eigen ervaring kent. De auteur was een Japanse zenmeester die in Californië het zencentrum van San Francisco stichtte. Het boekje bevat instructie en uitleg in begrijpelijke taal over de basisbeginselen van de zentraditie. Een geschikte introductie met dien verstande dat je zen niet uit een boekje leert, zomin als je je reisbestemming werkelijk leert kennen als je de Lonely Planet leest. Zen moet je ervaren door onder deskundige begeleiding het ‘gewoon zitten’ (zenmeditatie) te beoefenen.

Dumoulin, Heinrich - History of zen buddhismZen Buddhism: a History door Heinrich Dumoulin is een monumentaal historisch onderzoek van de bronnen van zen. Het boek heeft twee delen: deel 1 behandelt de geschiedenis van zen in India en China, deel 2 in Japan. In het bijzonder de ontstaansgeschiedenis van zen in China rond 500 na Christus en de daarop volgende eeuwen vind ik buitengewoon interessant. Niets menselijks is de zentraditie vreemd wanneer zij moeite doet haar wortels terug te traceren tot niemand minder dan de historische Boeddha zelf. Dumoulin onderzoekt alle zenlegenden en reduceert deze tot realistische proporties. Wat je ervoor terugkrijgt is een beter zicht op wat er al dan niet bekend is over de geschiedenis van zen.

Luk, Charles - Chinese meditationThe Secrets of Chinese Meditation door Charles Luk onthult geen grote geheimen maar ontrafelt tot in detail verschillende meditatietechnieken. Er bestaan veel meditatietechnieken en vaak worden ze ook nog vermengd. Dit boek geeft onder meer antwoord op de vraag wat er zen is aan zenmeditatie. In die zin gaat het dieper in op materie die ook wordt aangesneden in The Three Pillars of Zen (hierboven) en The Progress of Insight (hieronder).

Thich Nhat Hanh - HartsutraDe Hartsutra is een van de meest gereciteerde teksten in de boeddhistische familie. “Vorm is leegte en leegte vorm”. Een prachtig kort leerdicht dat kernachtig de boeddhaweg beschrijft. Ik noem het wel, ietwat kort door de bocht, de kleine Tao te tsjing (zie onder Taoïsme). Van de Hartsutra bestaan vele vertalingen, waaronder de Chinese versie van Hsuan Tsang (zie onder Meer boeddhisme). Ik gebruik meestal die van Thich Nhat Hanh of die van Ton Lathouwers. Klik hier voor verschillende versies van de Hartsutra.

Diamond Sutra & Plaform SutraDe Diamantsutra en de Plaformsutra zijn twee teksten uit de begintijd van het zenboeddhisme, gebundeld in één deeltje. De Platformsutra wordt toegeschreven aan Hui-neng, een van de ‘founding fathers’ van de chan-traditie in het China van rond 700 (zen is Japans voor chan). Hij zou tot inzicht gekomen zijn toen hij iemand in het openbaar passages uit de Diamantsutra hoorde reciteren, een prachtige tekst vol met leerrijke paradoxen die je uit de ‘normale’ dimensie van het dagelijks leven halen: wanneer ben je nu eigenlijk wakker en wanneer niet? De Platformsutra begint met het verhaal van het leven van Hui-neng, de boerenzoon die kok werd in een zenklooster en zich door zijn messcherpe inzicht kwalificeerde als opvolger van de zenmeester-abt, tegen de oppositie van de gevestigde kloosterorde in. De sutra vervolgt met de leringen van de meester later in zijn leven. Voor online edities klik hier voor de Diamantsutra en de Platformsutra (beide in het Engels).

Dogen, Eihei - ShobogenzoShobogenzo door Eihei Dogen: een monumentale collectie leerredes van de beroemde Japanse zenmeester uit de dertiende eeuw die lezen alsof ze gisteren geschreven zijn. Dogen schrijft over alles: over zen als de ‘authentieke toegangspoort’, over de juiste meditatiehouding, over de natuur als spiegel van het Al en over de manier waarop je als zenmonnik in aandacht naar het toilet gaat. Een bron van diepe wijsheid. Een tweede verzameling van leerredes door Dogen is gebundeld in zijn boek Eihei Koroku. Dogen reisde van Japan naar China om daar antwoord te vinden op de vragen die hem als zenbeoefenaar bezighielden. Eenmaal terug in zijn vaderland stichtte hij de Soto-school binnen het zenboeddhisme. Klik hier voor een Engelse vertaling van de Shobogenzo.

Sheng Yen - The method of no-methodThe Method of No-Method door Sheng Yen, een Chinese boeddhist die veel van de oude chan-traditie in zijn beoefening incorporeert. Dit boekje is een serie lezingen waarin hij belangstellende uit het Westen introduceert tot de wereld van de zenmeditatie. De titel geeft aan dat mensen zelf hun weg door de verwarring moeten vinden, waarbij het eerste adagium is je innerlijke onrust en je doelgerichtheid af te leggen. Sheng Yen staat heel genuanceerd tegenover verschillende zenscholen en combineert hun meditatietechnieken en leermethodes in een subtiele mix van hard en zacht.

Footprints in the Snow is de autobiografie van Sheng Yen, door hem verteld aan leerlingen die er dit boek van hebben gemaakt. In de ik-vorm geschreven verhaalt het over zijn jeugd en noviciaat in China en zijn latere vertrek naar Taiwan waar hij zijn zenbeoefening moest zien te verenigen met zijn militaire dienstplicht als soldaat bij de verbindingsdienst. Uiteindelijk richtte Sheng Yen in Taiwan een eigen boeddhistische school op. Weer later ging hij reizen om zijn leer te verbreiden. In New York startte hij zonder veel middelen en aanhang een zencentrum. Om in zijn onderhoud te voorzien leefde hij er aanvankelijk op straat en at hij van de voedeslresten van anderen. Al met al is zijn boek van begin tot eind een ontroerend relaas over diepe armoe, ontberingen, nederigheid en acceptatie van de omstandigheden die zich op je weg voordoen. Klik hier voor enkele vertaalde fragmenten uit het boek (Nederlands).

Jung, Carl Gustav - West en OostVoorwoord bij Suzuki door Carl Gustav Jung is een beroemd artikel dat de auteur schreef in de jaren dertig van de twintigste eeuw bij wijze van introductie tot het boek Inleiding tot het Zenboeddhisme door Daisetz Suzuki (niet te verwarren met de hierboven genoemde Shunryu Suzuki). In zijn Voorwoord spreekt Jung met grote warmte en diepgang over zen waarin hij een gelijkenis ziet met de ervaring waarnaar Europese mystici verwijzen. Hij zegt echter ook dat hij de zenweg niet te rijmen vindt met het leven van de westerse mens. Klik hier voor dit artikel van Jung (8,4 MB).

Lathouwers, Ton - Meer dan een mens kan doenMeer dan een mens kan doen is een bundel voordrachten van Ton Lathouwers, zenmeester en leider van de Belgisch-Nederlandse Maha Karuna-zenschool (Maha Karuna betekent Groot Mededogen). Als weinig anderen beschikt Lathouwers, voormalig hoogleraar in de Slavische talen, over een beeldende manier van zich uitdrukken. Zo weet hij ervaringen uit de eeuwenoude zentraditie in eigentijdse bewoordingen nieuw leven in te bladen, op maat van zijn gehoor nu. Ik lees en herlees met enige regelmaat zijn eerste hoofdstuk, ‘Het oorspronkelijk gelaat is grenzeloos geloof en vertrouwen’. Soms denk ik dat dit een verhaal is dat je ieder jaar op kerstmis moet voorlezen, wanneer de hele familie voor het feestmaal rond de dis is vergaderd.

Tydeman, Nico - Vormen van oneindige leegteVormen van oneindige leegte door Nico Tydeman. Dit is het verslag van een reis die de auteur, zenmeester en leider van een zencentrum in Amsterdam, door Japan maakte, op zoek naar de bronnen van zen. In Japan stuit hij op vele vormen van boeddhisme. Hij vertelt ook uit de rijke geschiedenis van het Japanse boeddhisme waarin stromingen en scholen elkaar zo nodig te vuur en te zwaard bestreden, soms tenondergingen en soms weer uit hun as herrezen. Het boek laat zien wat voor een wereld aan kruisverbanden er bestaan tussen zen en andere vormen van boeddhisme. Het geeft ook een weelde aan detail die zen in een dynamische samenhang schetst, voorbij de schematiek van scholen en een vanuit het nu terug redenerend determinisme.

Tydeman, Nico - Zazen nuZazen nu door Nico Tydeman. Een fotoboek met prachtige afbeeldingen van het dagelijks leven in een hedendaags Japans zenklooster met een verbindende tekst van Tydeman. In de tegenwoordige tijd schijnt zen in Europa en de Verenigde Staten populairder te zijn dan in Japan. Schrijvend in de jaren zestig van de twintigste eeuw merkt Charles Luk, de auteur van Secrets of Chinese Meditation (zie hierboven), op dat studenten in ons deel van de wereld dezelfde gretigheid tentoonspreiden om met zen kennis te maken als toen deze stroming in China en vele eeuwen later in Japan wordtel begon te schieten. Er is een uitgebreide kloostertraditie in zen. Heinrich Dumoulin gaat hier in zijn Zen Buddhism: a History (zie hierboven) op in. De meeste zenstudenten in het Westen behoren tot lokale sangha’s (meditatiegroepen) maar er zijn ook in Europa en de Verenigde Staten zenkloosters.

De lege spiegel door Jan Willem van de Wetering gaat over het leven van de auteur in een Japans zenklooster. Zijn verteltrant is onorthodox en anecdotisch. Hij beschrijft hoe hij vecht met pijn, vermoeidheid en verveling tijdens lange zitsessies, maar ook hoe sommige monniken ’s nachts via een laddertje over de kloostermuur verdwijnen op zoek naar betaalde liefde. Van de Wetering neemt af en toe vakantie van het kloosterleven en gaat zich bij vrienden te buiten aan luxe en drank. Toch wordt hij uiteindelijk een gemotiveerde, levenslange zenbeoefenaar. De lege spiegel is het eerste deel van een trilogie die hem volgt op zijn verdere stappen op de zenweg. Zijn boeken getuigen van een groeiende wijsheid en bevatten een schat aan waarnemingen over de zenpraktijk en zijn valkuilen. Met zijn humor verdrijft de auteur de geur van heiligheid die anderen soms laten hangen rond zen wanneer zij het kloosterleven idealiseren.

Voor meer over informatie over Zen klik hier (artikelen) en hier (teksten)

Ga verder naar Thich Nhat Hanh

%d bloggers liken dit: